درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (2) کلاس یازدهم معارف

درس 2: علوم قرآن

بازدید579

تاریخ بروزرسانی1403/11/16

قرائت: آیات 18 تا 37 سورهٔ حاقّه

یَومَئِذٍ تُعرَضُونَ لَاتَخفَیٰ مِنکُم خَافِیَةٌ ﴿18﴾ فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ کِتَابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هَاؤُمُ اقرَءُوا کِتَابِیَه ﴿19﴾ إِنِّی ظَنَنتُ أَنِّی مُلَاقٍ حِسَابِیَه ﴿20﴾ فَهُوَ فِی عِیشَةٍ رَاضِیَةٍ ﴿21﴾ فِی جَنَّةٍ عَالِیَةٍ ﴿22﴾ قُطُوفُهَا دَانِیَةٌ ﴿23﴾ کُلُوا وَ اشرَبُوا هَنِیئًا بِمَا أَسلَفتُم فِی الْأَیَّامِ الخَالِیَةِ ﴿24﴾ وَ أَمَّا مَن أُوتِیَ کِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَیَقُولُ یَا لَیتَنِی لَم أُوتَ کِتَابِیَهْ ﴿25﴾ وَ لَمْ أَدرِ مَا حِسَابِیَه ﴿26﴾ یَا لَیتَهَا کَانَتِ القَاضِیَةَ ﴿27﴾ مَا أَغنَیٰ عَنِّی مَالِیَه ﴿28﴾ هَلَکَ عَنِّی سُلطَانِیَه ﴿29﴾ خُذُوهُ فَغُلُّوهُ ﴿30﴾ ثُمَّ الجَحِیمَ صَلُّوهُ ﴿31﴾ ثُمَّ فِی سِلسِلَةٍ ذَرعُهَا سَبعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُکُوهُ ﴿32﴾ إِنَّهُ کَانَ لَا یُؤمِنُ بِاللَّهِ العَظِیمِ ﴿33﴾ وَ لَا یَحُضُّ عَلَیٰ طَعَامِ المِسْکِینِ ﴿34﴾ فَلَیسَ لَهُ الیَومَ هَاهُنَا حَمِیمٌ ﴿35﴾ وَ لَا طَعَامٌ إِلَّا مِن غِسلِینٍ ﴿36﴾ لَا یَأکُلُهُ إِلَّا الخَاطِئُونَ ﴿37﴾

صحت، فصاحت و تجوید حرکات کشیده

حرکات کشیده به شکل (ای و) نوشته می‌شوند، و به آنها حروف مدی می‌گویند.

الف مدی: از نظر فصاحت و تجوید، مانند فتحه دو حالت دارد:

با 20 حرف (آ با تا ثا جا حا دا ذا زا سا شا عا فا کا لا ما نا وا ها یا) شبیه ــَـ ولی کشیده تلفظ می‌گردد، یعنی الف به حالت نازک تلفظ می‌شود، مانند:

آلِ ، حَتَّی ، النَّفَّاثَاتِ ، جاءَ ، سُبحانَ ، یَدا ، إذا ، زلزالها ، سافِلینَ ، شانِئَکَ ، العالَمینَ ، بَرَکاتُه ، إِلَهَ ، مَالِکِ ، عَلَینا ، تَوَابًا ، اِیَّاکَ

ولی با 8 حرف دیگر، الف مدی به طور معمولی خوانده می‌شود.

در اصطلاح تجوید، به نازک تلفظ کردن حروف و حرکات «ترقیق» می‌گویند.

اگر روی الف، علامت مد باشد (آ) کشش آن دو تا سه برابر افزایش می‌یابد، مانند:

وَلَا الضَّآلِّینَ ، إذا جآءَ نَصْرُ اللهِ

یاء مدی: به طور معمولی خوانده می‌شود، ولی از نظر تجوید، در مواردی که روی آن علامت مد باشد (یٓ یٓـ) کشش آن دو تا سه برابر افزایش می‌یابد، مانند:

واو مدی: به طور معمولی خوانده می‌شود، ولی از نظر تجوید، در مواردی که روی آن علامت مد باشد (وٓ) کشش آن دو تا سه برابر افزایش می‌یابد، مانند:

سوٓء ، تبوٓا ، اتحآجّوٓنی

تمرین: آیات درس و اذکار نماز را با رعایت فصاحت و کشیدگی حروف مد بخوانید.

علوم قرآن

قرآن کریم برای راهنمایی بشر از سوی خدا نازل شده است و مردم را به استوارترین راه‌ها هدایت می‌کند:

إِنَّ هَٰذَا الْقُرآنَ یَهدِی لِلَّتِی هِیَ أَقوَمُ _{(اسراء، آیهٔ 9)}

پیش از این دانستیم که برای بهره‌مندی از هدایت قرآن و عمل به دستورهای آن، ابتدا باید مقصود آیات را به خوبی بفهمیم که این کار در علمی به نام «تفسیر»، دنبال می‌شود.

مفسّر پس از تحصیل «علوم مورد نیاز»، در جهت کشف معانی آیات تلاش می‌کند تا دیگران را بیش از گذشته با جنبه‌های هدایتی قرآن آشنا سازد.

مجموعه علومی که مفسّر برای فهم قرآن به آن نیاز دارد، به عنوان «علوم قرآن» شناخته می‌شود که امروزه به عنوان یک رشته علمی به آن توجه می‌شود.

دانش‌هایی که در این رشته علمی مطرح شده است، با شناخت جنبه‌ها و ویژگی‌های گوناگون قرآن، به مفسّر در فهم عمیق‌تر و صحیح‌تر آیات یاری می‌رساند.

جنبه‌های گوناگون قرآن

قرآن کریم به عنوان آخرین کتاب آسمانی، از جنبه‌ها و ویژگی‌های گوناگونی برخوردار است که هر یک از «علوم قرآن» از یکی از این جنبه‌ها به مطالعه قرآن می‌پردازد. برخی از مهمترین این جنبه‌ها عبارت است از:

1- جنبه هدایت‌گری؛ قرآن کریم از این جنبه، سخنی است دارای معنا و مقصود که به دنبال هدایت بشر است.
2- جنبه مقروء (خواندنی بودن)؛
3- جنبه مکتوب (نوشتاری بودن)؛
4- جنبه نازل شده؛

در تصویر زیر، تعدادی از مهمترین علوم قرآن، مرتبط با هر یک از این جنبه‌ها معرفی شده است.

مفردات قرآن+محکم و متشابه+تمثیلات قرآن+ترجمه+اعجاز لفظی+تجوید+قراءآت+آیه و سوره+رسم الخط قرآن+تاریخ قرآن+ناسخ و منسوخ+اسباب النزول+مکی و مدنی+کیفیت نزول (نزول تدریجی)

سال گذشته، با مبحثی در زمینهٔ «کتابت قرآن» و نیز «شأن نزول آیات» آشنا شدید. به نظر شما این موضوعات بیشتر ذیل کدام‌یک از جنبه‌های ارائه شده در تصویر قرار می‌گیرند؟

یک نمونه از تأثیر شناخت «مفردات قرآن» در فهم آیه

مفسّر با آگاهی نسبت به هر یک از علوم قرآن، فهم دقیق‌تر و صحیح‌تری از آیات قرآن خواهد داشت.

به این نمونه توجه کنید. به نظر شما معنای آیهٔ «وَلَایَحُضُّ عَلَیٰ طَعَامِ المِسکِینِ»_{(ماعون، آیهٔ 3)}چیست؟

بسیاری از مفسران و مترجمان قرآن، آیه را این‌گونه معنا کرده‌اند: «و (دیگران را) به اطعام مسکین تشویق نمی‌کند»

این در حالی است که برخی از مفسران با تسلط بر علم «شناخت مفردات قرآن» و ریشه‌یابی واژگان در عصر نزول، ترجمه دیگری از آیه ارائه کرده‌اند که با ترجمه مشهور آن تفاوت دارد. ریشه «حضض» در اصل به معنای «جدا کردن و تخصیص یک چیز» است که با در نظر گرفتن این معنا، ترجمه دقیق‌تر آیه چنین می‌شود: «و چیزی (از اموال خود) برای اطعام مسکین جدا نمی‌کند.»

یکی دیگر از علومی که به فهم دقیق‌تر از قرآن کمک می‌کند، «اسباب النزول» است.

با توجه به آنچه در سال گذشته درباره این علوم خواندید، آگاهی از مبحث «اسباب النزول» چگونه به فهم دقیق‌تر از آیات قرآن کمک می‌کند؟

نسبت «علوم قرآن» با «معارف قرآن»

محققان دو نوع دانش کلی درباره آیات قرآن مطرح نموده‌اند:

- دانش‌هایی که از دل آیات و سوره‌های قرآن استخراج می‌شود و در واقع نوعی تفسیر موضوعی از قرآن به‌شمار می‌رود؛ نظیر خداشناسی در قرآن جهان شناسی در قرآن، نبوت در قرآن و ....
- دانش‌هایی که محتوای آنها مستقیماً در آیات قرآن نیامده است، بلکه در پیرامون و بیرون قرآن مطرح شده و به طور خاص در خدمت فهم قرآن و دریافت معارف آن است؛ مانند اسباب النزول، مکی و مدنی و ....

دانش‌های دسته اول، «معارف قرآن» نامیده می‌شوند؛ در حالی که دانش‌های دسته دوم به «علوم قرآن» مشهور شده است.

هر یک از این کتاب‌ها در کدام دسته؛ «علوم قرآن» یا «معارف قرآن» قرار می‌گیرد؟

- تفسیر و مفسران؛ اثر آیت‌ الله معرفت
- آشنایی با قرآن؛ اثر شهید مطهری؛ جلد اول
- قرآن شناسی؛ اثر آیت الله مصباح یزدی
- آشنایی با قرآن؛ اثر شهید مطهری؛ جلد هشتم

حفظ نور: سوره بَیِّنه

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
لَم یَکُنِ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الکِتَابِ وَ المُشرِکِینَ مُنفَکِّینَ حَتَّیٰ تَأتِیَهُمُ البَیِّنَةُ ﴿1﴾ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتلُو صُحُفًا مُطَهَّرَةً ﴿2﴾ فِیهَا کُتُبٌ قَیِّمَةٌ ﴿3﴾ وَ مَا تَفَرَّقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعدِ مَا جَاءَتهُمُ البَیِّنَةُ ﴿4﴾ وَ مَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعبُدُوا اللَّهَ مُخلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَاءَ وَ یُقِیمُوا الصَّلَاةَ وَ یُؤْتُوا الزَّکَاةَ وَ ذَٰلِکَ دِینُ الْقَیِّمَةِ ﴿5﴾ إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا مِن أَهلِ الکِتَابِ وَ المُشرِکِینَ فِی نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِینَ فِیهَا أُولَٰئِکَ هُم شَرُّ الْبَرِیَّةِ ﴿6﴾ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَٰئِکَ هُم خَیرُ البَرِیَّةِ ﴿7﴾ جَزَاؤُهُم عِندَ رَبِّهِم جَنَّاتُ عَدنٍ تَجرِی مِن تَحتِهَا الْأَنهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدًا رَضِیّ اللَّهُ عَنهُم وَرَضُوا عَنهُ ذَٰلِکَ لِمَن خَشِیَ رَبَّهُ ﴿8﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره بینه

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
کافران اهل کتاب [از روش غلط خود] به هیچ روی دست بردار نبودند، مگر اینکه دلیلی آشکار برایشان بیاید (1) [آن دلیل آشکار عبارت است از] فرستاده‌ای از جانب خدا که [بر آنان] صحیفه‌هایی پاک را تلاوت می‌کند (2) که در آنها نوشته‌های استوار [و به دور از کژی و انحراف] است (3) و اهل کتاب دستخوش پراکندگی [از محور حق] نشدند مگر پس از آنکه برهان آشکار برای آنان آمد (4) و فرمان نیافته بودند جز این دستور که خدا را بپرستند و در حالی که به توحید گراییده‌اند طاعت و فرمان برداریشان را ویژهٔ او گردانند و نماز برپا دارند و زکات بدهند و دین [ثابت و] پایدار همین است (5) کسانی از اهل کتاب که کفر ورزیده‌اند و [نیز] مشرکان در آتش دوزخند در حالی که در آن جاودانه‌اند. اینانند که بدترین آفریدگانند (6) در حقیقت کسانی که [به حق] گرویده و کارهای شایسته کرده‌اند آنانند که بهترین آفریدگانند (7) پاداش آنان نزد پروردگارشان باغ‌های همیشگی است که از زیر [درختان] آن نهرها روان است جاودانه در آن همی مانند خدا از آنان خشنود است و [آنان نیز] از او خشنود این [پاداش] برای کسی است که از پروردگارش بترسد (8)

محتوای کلی سوره بینه

سوره بینه نود و هشتمین سوره قرآن است که مدنی و 8 آیه دارد و به نام‌های «اَلبَریهٔ» و «لم یَکُن» نیز شهرت دارد.

در فضیلت این سوره از رسول خدا روایت شده است: هر که سوره بینه را قرائت کند از مشرکان به دور است و جزو پیروان دین محمد بوده و خداوند او را به مؤمن محشور کرده و به آسانی از او حسابرسی می‌کند.

از رسول خدا نقل شده است: وقتی خداوند قرائت این سوره را می‌شنود می‌گوید به بنده من بشارت دهید به عزت و جلالم سوگند چنان بهشت را برای تو فراهم می‌کنم که راضی شوی.